Destan Nedir


Destan
Milletleri derinden etkileyen tarihsel ve sosyal olayları anlatan çoğunlukla manzum olan edebi eserlere destan denir.
Destan, henüz aklın ve bilimin toplum hayatına tam anlamıyla egemen olmadığı çağlarda gelenek ve görenekleri kuşaktan kuşağa aktarmak amacıyla ortaya çıkmış sözlü edebiyat ürünleridir.
Destanlar, tarihsel olaylara bağlı olmakla birlikte, tarih sayılmayan, ozanların saz eşliğinde söyledikleri, toplumun ortak değerlerini yansıtan en eski edebiyat türlerinden biridir.
Destanlar mitoloji, efsane, folklor ve tarihi öğeleri içerir. Deprem, kuraklık, bulaşıcı hastalık, kıtlık, yangın gibi afetlerin; savaşlar, göçler ve istilalar gibi önemli olayların toplum vicdanında derin izler bırakması, destanların oluşumunda etkili olmuştur.
Destanların Oluşumu
Destanlar “doğuş, yayılma, derleme” olmak üzere üç evrede oluşur.
Doğuş evresi: Bu evrede milletlerin hayatında derin izler bırakan önemli tarihsel ve sosyal olaylar, bu olayların içinde efsanevi kahramanlar görülür.
Yayılma evresi: Bu evrede söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesile geçer.
Derleme (yazıya geçirme) evresi: Sözlü gelenek içinde yaşayan destanı, güçlü bir şair bir bütün halinde derleyip yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.
Destan Türleri
Doğal destanlar: Toplumun ortak malı olan ve birtakım olaylar sonucu kendiliğinden oluşan destanlardır. Doğal destanların söyleyeni belli değildir. Bu destanlar yazının henüz bulunmadığı ve yaygınlaşmadığı bir kültürde doğup kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldıktan sonra yazıya geçirilmiştir.
Yapma destanlar: Bir şairin, toplumu etkileyen herhangi bir olayı doğal destanlara benzeterek söylemesi sonucu oluşan destanlardır. Bunlar belli bir yazar tarafından eski örneklere uygun olarak kaleme alınmış yazılardır.
Destanların Genel Özellikleri
Genellikle manzum olarak söylenir.
Belli bir ulusun özelliklerini yansıtılır.
Anonim olup halkın ortak belleğinin ürünüdür.
Tarihsel olaylardan doğar ve beslenir.
Olağan ve olağanüstü olaylar iç içedir.
Toplumun hafızasında iz bırakmış önemli olaylar anlatılır.
Kahramanlar olağanüstü özelliklere sahiptir.
Coşkulu bir söyleyişi vardır.
Genellikle yiğitlik, aşk, dostluk, ölüm ve yurt sevgisi gibi temalar içerir.
Dünya Edebiyatında Destan
Dünya edebiyatında “Gılgamış”, “İlyada” ve “Odysseia” destanları öne çıkmaktadır. Bilinen en eski destan olan Gılgamış destanı MÖ 3 000 yıllarında Mezopotamya’da ortaya çıkmıştır. Eski Yunan tarihçisi Homeros’un aktardığı destanlar İlyada ve Odysseia ise Yunan tragedyası ve Batı edebiyatının en önemli kaynaklarıdır.
Bazı milletlerin de kendi tarihlerini anlatan önemli doğal destanları vardır. Bunlar arasında İngiliz destanı “Beowulf”, Alman destanı “Nibelungenlied”, Fransız destanı “Chanson de Roland”, İspanyol destanı “El Candar de Mio Cid”, Hint destanları “Mahabbarata”, “Ramayana”, Japon destanı “Heike Monogatari” çok ünlüdür.
Dünya edebiyatında yapma destanlara da rastlanmaktadır. Bunlardan Virgilius’un “Aines” adlı destanı, Milton’un “Kaybolmuş Cennet” adlı destanları örnek olarak gösterilebilir.
Türk Edebiyatında Destan
Türk edebiyatı, dünyanın en zengin destan kültürüne sahip edebiyatlarındandır. Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boylarının zengin bir destan geleneği vardır. İslamiyet’ten önceki Türk destanlarının orijinal tam metinleri elimize geçmemiştir.
Bilinen Türk destanları arasında en eskisi “Yaratılış” destanıdır. Bu destan Altay Türkleri arasında söylenmiştir. Destan, Rus Türkolog Radlof tarafından yazıya geçirilmiştir. Saka Türklerine ait “Alp Er Tunga” ve “Şu” destanları da en eski destanlarımız arasındadır. Bu destanlar Kaşgarlı Mahmut’un “Divanü Lugati’t Türk” adlı eserinde yer almaktadır.
İlk Türk destanları arasında “Oğuz Kağan Destanı, Bozkurt Destanı, Ergenekon Destanı, Türeyiş Destanı, Göç Destanı” sayılabilir.
İslamiyet’in kabulünden sonraki Türk destanları arasında “Satuk Buğra Han Destanı, Manas Destanı, Cengiz-name, Seyyid Battal Gazi Destanı, Danişmend Gazi Destanı, Köroğlu Destanı” sayılabilir.

EN ÇOK OKUNANLAR

Faruk Nafiz Çamlıbel “Sanat” Şiir İncelemesi

Yahya Kemal Beyatlı “Sessiz Gemi” Şiir İncelemesi

Cahit Sıtkı Tarancı “Otuz Beş Yaş” Şiir İncelemesi

Necip Fazıl Kısakürek “Kaldırımlar” Şiir İncelemesi

Ahmet Haşim “Merdiven” Şiir İncelemesi