İstiare (Eğretileme) Sanatı


Edebiyatta bir sözcüğü, geçici olarak bir başka sözcük yerine kullanma sanatına istiare denir. İstiare, benzetmenin iki unsurundan sadece birinin kullanılmasıyla yapılır. Benzetmenin iki temel unsuru vardır: benzeyen ve kendisine benzetilen. İstiarede benzetme ilgisi kurulur. Örneğin insanlarla hayvanların bir özelliği ilişkilendirilerek istiare yapılabilir. Kurnaz birine tilki, cesur birine aslan, sinsi birine yılan denirse bu istiare olur.
İstiare şu şartlarda oluşur:
İstiare yapılan kelimenin gerçek anlamının dışında kullanılması gerekir.
İstiare olarak kullanılan kelimenin benzetme amacı olması gerekir.
İstiareyi oluşturan kelimenin gerçek anlamda kullanılmasını engelleyen ipucu mutlaka bulunmalıdır.
İstiare Çeşitleri:
Açık istiare: benzetmenin iki temel unsurundan sadece kendisine benzetilenin (güçlü unsur) kullanılmasıyla yapılan istiaredir.
Örnekler:
“Dışarıda bir dost eli okşuyor tenimizi”
“Dost eli” rüzgâr yerine kullanılmıştır.
“Dünyaya geldiğim anda
  Yürüdüm aynı zamanda
  İki kapılı bir handa
  Gidiyorum gündüz gece”
Dünya “iki kapılı bir han”a benzetilmiş ancak dünya söylenmemiştir.
Kapalı istiare: Benzetmenin iki temel unsurundan sadece benzeyenin (zayıf unsur) söylenmesi ile yapılan istiareye denir.
Örnekler:
“Sözlerin saplama kalbime ne olur
  Her taraf kırık dökük
  Dalların boynu bükük
  Kederliyiz der gibi”
Dallar boynu bükük insana benzetiliyor ama kendisine benzetilen insandan söz edilmiyor. Boynu bükük sözcüğü ile insanın bir özelliği vurgulanıyor.
“Yaldızlı perçemlerin ıslandıkça uzuyor
  Yalnızlık damla damla şakağından sızıyor.”
Bu dizelerde “yalnızlık”, suya ya da tere benzetilmiş ancak kendisine benzetilen “su” ya da “ter” söylenmemiştir.
Temsili istiare: Benzetme öğelerinden yalnız birisiyle ve birden çok benzerlik gösterilerek yapılan istiareye denir. Temsili istiarede bir davranışın, eylemin ya da düşüncenin simgelerle canlandırılıp somut hale getirilmesi söz konusudur.
“Artık demir almak günü gelmişse zamandan
  Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan”
Yahya Kemal Beyatlı’nın “Sessiz Gemi” şiiri de temsili istiarenin güzel bir örneğidir. Bu şiirde ölenlerin çıktığı yolculuk gemi yolculuğuna benzetilmiş ancak gemiden neyin kastedildiği açıkça belirtilmemiştir.

EN ÇOK OKUNANLAR

Faruk Nafiz Çamlıbel “Sanat” Şiir İncelemesi

Yahya Kemal Beyatlı “Sessiz Gemi” Şiir İncelemesi

Cahit Sıtkı Tarancı “Otuz Beş Yaş” Şiir İncelemesi

Necip Fazıl Kısakürek “Kaldırımlar” Şiir İncelemesi

Ahmet Haşim “Merdiven” Şiir İncelemesi